6 Şubat 2023'te Kahramanmaraş merkezli depremler; Diyarbakır, Malatya, Hatay, Adıyaman ve çevre illerde can ve mal kaybına yol açtı. Aradan geçen sürede pek çok aile hâlâ tazminat, miras, tapu ve kira gibi konularda hangi haklara sahip olduğunu ve bu hakları hangi süre içinde kullanması gerektiğini soruyor. Bu yazıda depremden etkilenen kişilerin başvurabileceği başlıca hukuki yolları özetliyoruz.
1. Yıkılan bina için ceza soruşturması
Depremde yıkılan ve ölüm ya da yaralanmaya yol açan binalar için müteahhit, proje müellifleri, yapı denetim kuruluşu çalışanları ve ruhsat veren kamu görevlileri hakkında soruşturma yürütülür. Bu suçlar kural olarak taksirle öldürme ve taksirle yaralama (TCK m. 85 ve 89) kapsamında değerlendirilir; bilinçli taksir hâlinde ceza artırılır.
Taksirle öldürme suçu re'sen soruşturulur; yani şikâyet şartı yoktur. Bununla birlikte hayatını kaybeden kişinin yakınlarının dosyaya katılan olarak dahil olması önemlidir. Katılan sıfatı; delil sunma, bilirkişi raporuna itiraz etme ve karara karşı kanun yoluna başvurma imkânı verir.
2. Müteahhit ve yapı denetime karşı tazminat davası
Binanın yıkılmasında kusuru bulunan müteahhit, proje müellifleri ve yapı denetim kuruluşuna karşı maddi ve manevi tazminat davası açılabilir. Bu davalar kural olarak Asliye Hukuk Mahkemesi'nde görülür. Talep edilebilecek başlıca kalemler şunlardır:
- Destekten yoksun kalma tazminatı: Hayatını kaybeden kişinin desteğinden yoksun kalan eş, çocuk ve diğer yakınlar için.
- Manevi tazminat: Ölüm veya ağır yaralanma nedeniyle yaşanan acı ve üzüntü için.
- Konut ve eşya kaybı: Yıkılan bağımsız bölümün ve içindeki eşyaların değeri için.
- Tedavi giderleri ve iş göremezlik: Yaralanan kişiler için.
Deprem doğal bir olay olsa da yapı kurallarına aykırı inşa edilmiş bir binanın yıkılması, çoğu dosyada mücbir sebep savunmasını tek başına sonuç doğurur olmaktan çıkarır. Mahkemeler kusur oranını genellikle bilirkişi incelemesiyle belirler.
3. Belediye ve diğer idarelere karşı tam yargı davası
İmar ve iskân denetimini yeterince yapmayan belediye veya diğer kamu kurumlarının hizmet kusuru varsa, idareye karşı idare mahkemesinde tam yargı davası açılabilir. Bu yolda önce idareye yazılı başvuru yapılır. İdari Yargılama Usulü Kanunu'na göre başvuru, zararın öğrenilmesinden itibaren 1 yıl ve her hâlde olay tarihinden itibaren 5 yıl içinde yapılmalıdır. 6 Şubat 2023 depremleri için bu beş yıllık üst sınır Şubat 2028'de dolar.
4. Zamanaşımı süreleri: Geç kalmayın
Haksız fiilden doğan tazminat taleplerinde Türk Borçlar Kanunu'nun 72. maddesi uygulanır: Zararın ve sorumlunun öğrenilmesinden itibaren 2 yıl, her hâlde fiil tarihinden itibaren 10 yıl. Ancak zarar aynı zamanda bir suçtan doğuyorsa ve ceza kanunu daha uzun bir zamanaşımı öngörüyorsa, daha uzun olan ceza zamanaşımı uygulanır. Taksirle öldürme suçunda bu süre 15 yıldır.
Süre hesabı her dosyada farklı sonuç verebilir. Sorumlunun kim olduğunun ne zaman öğrenildiği, ceza dosyasının durumu ve davalı tarafın kim olduğu sürenin başlangıcını değiştirir. Bu yüzden henüz başvuru yapmadıysanız dosyanızı vakit kaybetmeden değerlendirmeniz gerekir.
5. DASK ve zorunlu deprem sigortası
Konutunuz için Zorunlu Deprem Sigortası (DASK) poliçesi varsa, hasar bedeli poliçe teminatı sınırında DASK tarafından ödenir. DASK ödemesi, müteahhit veya idareye karşı açılacak tazminat davasına engel değildir; ancak mahkeme aynı zarar için mükerrer ödeme yapılmaması amacıyla sigortadan alınan tutarı dikkate alır.
6. Depremde birlikte hayatını kaybedenlerde miras
Depremde aynı aileden birden fazla kişinin hayatını kaybetmesi, mirasın kime kalacağı sorusunu doğrudan etkiler. Türk Medeni Kanunu'na göre birden çok kişi ölmüş olup da bunlardan birinin diğerinden önce öldüğü ispat edilemiyorsa, hepsi aynı anda ölmüş sayılır. Bu durumda aynı anda ölenler birbirine mirasçı olamaz ve miras, her birinin kendi sağ kalan mirasçılarına geçer.
Cesedi bulunamayan ancak ölümü kesin sayılacak koşullarda kaybolan kişiler için ise nüfus kaydına ölüm işlenmesi için ölüm karinesi hükümleri uygulanır. Mirasçılık belgesi (veraset ilamı) noterden veya sulh hukuk mahkemesinden alınabilir.
7. Kira sözleşmeleri ve hasarlı konutlar
Kiralanan konut depremde yıkıldıysa veya kullanılamayacak hâle geldiyse, kira sözleşmesi bu nedenle sona erer ve o tarihten sonrası için kira borcu doğmaz. Orta hasarlı binalarda ise onarım süresince kiranın indirilmesi ya da sözleşmenin feshi gündeme gelebilir. Kiracı ve kiraya veren arasındaki uyuşmazlıklarda dava açmadan önce arabuluculuğa başvurmak zorunludur.
Başvuru öncesi hazırlamanız gereken belgeler
- Tapu kaydı veya kira sözleşmesi
- Binaya ait hasar tespit raporu (AFAD / Çevre, Şehircilik ve İklim Değişikliği Bakanlığı)
- Ölüm belgesi, nüfus kayıt örneği ve mirasçılık belgesi
- Varsa ceza soruşturma numarası, bilirkişi raporları ve DASK poliçesi
- Hayatını kaybeden kişinin gelirini gösteren belgeler (destekten yoksun kalma hesabı için)
Deprem kaynaklı dosyalarda ceza yargılaması, idari yargı ve tazminat süreçleri çoğu zaman birlikte yürür. Hangi yolun ve hangi sürenin sizin için geçerli olduğunu belirlemek için bizimle iletişime geçebilirsiniz.
Bu yazı genel bilgilendirme amaçlıdır ve hukuki danışmanlık yerine geçmez. Her somut olayın değerlendirmesi kendi koşullarına göre yapılmalıdır.
Görsel: Antakya'da depremde hasar gören bir bina. Yıldız Yazıcıoğlu (VOA), kamu malı, Wikimedia Commons.
