Av. Fırat Hasgümüş, Diyarbakır Barosu'na kayıtlı avukat olarak Diyarbakır aile mahkemelerinde görülen anlaşmalı ve çekişmeli boşanma davaları ile nafaka, velayet, kişisel ilişki, tazminat ve mal rejiminin tasfiyesi davalarında vekillik ve hukuki danışmanlık hizmeti vermektedir.
Boşanma süreci yalnızca evliliğin sona ermesini değil; çocukların geleceğini, eşlerin ekonomik durumunu ve evlilik süresince edinilen malların paylaşımını da doğrudan etkiler. Bu sayfada boşanma davası türleri, boşanma sebepleri, nafaka, velayet ve mal paylaşımı gibi konular Türk Medeni Kanunu (TMK) hükümleri çerçevesinde genel hatlarıyla açıklanmıştır.
Boşanma Davası Türleri: Anlaşmalı ve Çekişmeli Boşanma
Anlaşmalı Boşanma
Anlaşmalı boşanma için evliliğin en az bir yıl sürmüş olması ve eşlerin mahkemeye birlikte başvurması ya da bir eşin açtığı davayı diğerinin kabul etmesi gerekir. Hâkim, tarafların iradelerini serbestçe açıkladıklarına kanaat getirmek için eşleri bizzat dinler ve boşanmanın mali sonuçları ile çocukların durumu hakkında tarafların kabul edeceği düzenlemeyi uygun bulmalıdır (TMK m. 166/3).
Bu nedenle anlaşmalı boşanma davasında hazırlanan boşanma protokolü büyük önem taşır. Protokolde genellikle şu konular düzenlenir:
- Ortak çocukların velayeti ve velayet kendisine verilmeyen eşle kişisel ilişki düzeni,
- Çocuklar için ödenecek iştirak nafakası,
- Varsa eşler arasında yoksulluk nafakası,
- Maddi ve manevi tazminat talepleri,
- Ev eşyaları, taşınmazlar, araçlar ve diğer mal varlığının paylaşımı.
Protokolün eksik veya belirsiz hazırlanması, boşanmadan sonra yeni davalara konu olabilir. Hâkim gerekli gördüğü değişiklikleri yapabilir; bu değişiklikler taraflarca kabul edilirse boşanmaya karar verilir. Şartları tam olan anlaşmalı boşanma davaları çoğunlukla tek duruşmada sonuçlanır.
Çekişmeli Boşanma
Eşlerin boşanma veya boşanmanın sonuçları konusunda anlaşamadığı durumlarda dava çekişmeli olarak görülür. Çekişmeli boşanma davası; dava dilekçesi, cevap ve cevaba cevap dilekçeleri, ön inceleme, tahkikat (tanıkların dinlenmesi, belgelerin toplanması, gerekirse sosyal inceleme raporu alınması) ve sözlü yargılama aşamalarından oluşur. Davanın sonucunda tarafların kusur durumu, nafaka, tazminat ve velayet hususlarında karar verilir.
Kanunda Düzenlenen Boşanma Sebepleri
- Evlilik birliğinin temelinden sarsılması (TMK m. 166/1-2): Ortak hayatın sürdürülmesinin eşlerden beklenemeyecek derecede temelinden sarsılması hâlinde her eş boşanma davası açabilir. Uygulamada en sık başvurulan genel boşanma sebebidir.
- Zina (TMK m. 161): Dava hakkı, boşanma sebebinin öğrenilmesinden itibaren 6 ay ve her hâlde zinanın üzerinden 5 yıl geçmekle düşer. Affeden eşin dava hakkı yoktur.
- Hayata kast, pek kötü veya onur kırıcı davranış (TMK m. 162): Dava hakkı, öğrenmeden itibaren 6 ay ve her hâlde olayın üzerinden 5 yıl geçmekle düşer.
- Suç işleme ve haysiyetsiz hayat sürme (TMK m. 163): Eşlerden birinin küçük düşürücü bir suç işlemesi veya haysiyetsiz bir hayat sürmesi nedeniyle diğer eşin onunla birlikte yaşaması beklenemiyorsa dava açılabilir.
- Terk (TMK m. 164): Ortak konutu terk eden eşin en az altı aydan beri haklı bir sebep olmaksızın dönmemesi ve yapılan ihtara rağmen eve dönmemesi hâlinde dava açılabilir. İhtar, terkin dördüncü ayı dolmadan istenemez; dava ise ihtardan itibaren iki ay geçtikten sonra açılabilir.
- Akıl hastalığı (TMK m. 165): Eşlerden birinin akıl hastası olup bu nedenle ortak hayatın diğer eş için çekilmez hâle gelmesi ve hastalığın geçmesinin olanaksız olduğunun resmi sağlık kurulu raporuyla tespit edilmesi gerekir.
- Ortak hayatın yeniden kurulamaması (TMK m. 166/4): Daha önce açılan boşanma davasının reddedilmesi ve ret kararının kesinleşmesinden itibaren üç yıl geçmesine rağmen ortak hayatın yeniden kurulamaması hâlinde boşanmaya karar verilir.
Boşanma Davası Hangi Mahkemede Açılır?
Boşanma davalarında görevli mahkeme aile mahkemesidir; aile mahkemesi bulunmayan yerlerde davaya asliye hukuk mahkemesi aile mahkemesi sıfatıyla bakar. Yetkili mahkeme ise eşlerden birinin yerleşim yeri veya eşlerin davadan önce son altı aydır birlikte oturdukları yer mahkemesidir (TMK m. 168). Buna göre eşlerden biri Diyarbakır'da yaşıyorsa dava Diyarbakır aile mahkemelerinde açılabilir.
Boşanma davası açılmasıyla birlikte eşler ayrı yaşama hakkına sahip olur (TMK m. 197). Hâkim, dava süresince eşlerin barınması, geçimi, malların yönetimi ve çocukların bakımı ile korunmasına ilişkin geçici önlemleri resen alır (TMK m. 169).
Nafaka Türleri
- Tedbir nafakası (TMK m. 169): Dava süresince, ihtiyaç içindeki eş ve çocuklar için hükmedilen nafakadır. Boşanma kararının kesinleşmesiyle sona erer.
- Yoksulluk nafakası (TMK m. 175): Boşanma yüzünden yoksulluğa düşecek olan ve kusuru daha ağır olmayan eş, diğer eşten mali gücü oranında nafaka isteyebilir. Kanunda yoksulluk nafakası için bir süre sınırı öngörülmemiştir.
- İştirak nafakası (TMK m. 182): Velayet kendisine verilmeyen eşin, mali gücü oranında çocuğun bakım ve eğitim giderlerine katılması amacıyla ödediği nafakadır.
Nafaka miktarı tarafların ekonomik ve sosyal durumuna göre belirlenir. Tarafların mali durumlarının değişmesi veya hakkaniyetin gerektirmesi hâlinde nafakanın artırılması, azaltılması ya da kaldırılması için dava açılabilir (TMK m. 176). Alacaklı eşin yeniden evlenmesi veya taraflardan birinin ölümü hâlinde yoksulluk nafakası kendiliğinden kalkar.
Velayet ve Çocukla Kişisel İlişki
Hâkim, boşanma veya ayrılığa karar verirken ana ve babanın dinlenmesinden ve gerekli görülen hâllerde çocuk koruma kurumlarının görüşü alındıktan sonra velayet ve kişisel ilişki konusunu düzenler (TMK m. 182). Velayet kararında esas ölçüt çocuğun üstün yararıdır. Bu değerlendirmede çocuğun yaşı, eğitim durumu, anne ve babanın çocuğa ayırabileceği zaman, yaşam koşulları ve idrak çağındaki çocuğun görüşü dikkate alınır. Uygulamada çoğu zaman uzman (psikolog, pedagog veya sosyal çalışmacı) tarafından hazırlanan sosyal inceleme raporuna başvurulur.
Velayet kendisine verilmeyen ebeveyn ile çocuk arasında kişisel ilişki kurulur; görüşme günleri ve süreleri mahkeme kararında belirlenir. Yargıtay uygulamasında, koşulları bulunması ve çocuğun yararına olması hâlinde ortak velayete de hükmedilebilmektedir. Koşulların değişmesi durumunda velayetin değiştirilmesi davası açılabilir (TMK m. 183).
BoÅŸanmada Maddi ve Manevi Tazminat
Kusuru olmayan veya daha az kusurlu taraf, mevcut veya beklenen menfaatleri boşanma yüzünden zedelenmişse kusurlu taraftan uygun bir maddi tazminat isteyebilir. Boşanmaya sebep olan olaylar yüzünden kişilik hakları saldırıya uğrayan taraf da kusurlu olan diğer taraftan manevi tazminat olarak uygun miktarda para ödenmesini isteyebilir (TMK m. 174). Tazminat taleplerinde tarafların kusur oranı belirleyici olduğundan iddiaların tanık ve belgelerle ispatı önem taşır.
Boşanmada Mal Paylaşımı
1 Ocak 2002 tarihinden itibaren eşler arasında, aksi sözleşmeyle kararlaştırılmadıkça edinilmiş mallara katılma rejimi geçerlidir (TMK m. 202). Bu rejimde her eş, diğer eşin evlilik süresince karşılığını vererek edindiği malların (edinilmiş mallar) artık değerinin yarısı üzerinde katılma alacağı hakkına sahiptir (TMK m. 236). Eşlerin kişisel kullanımına yarayan eşyalar, evlilikten önce sahip olunan mallar ve miras veya bağış yoluyla kazanılan mallar ise kişisel mal sayılır (TMK m. 220).
- Mal rejimi, boşanma davasının açıldığı tarihte sona erer (TMK m. 225).
- Eşlerden biri diğerine ait bir malın edinilmesine, iyileştirilmesine veya korunmasına katkıda bulunmuşsa değer artış payı talep edebilir (TMK m. 227).
- 1 Ocak 2002'den önce edinilen mallar bakımından mal ayrılığı rejimi uygulanır; bu dönem için katkı payı alacağı ileri sürülebilir.
- Mal rejiminin tasfiyesi davası boşanma davasıyla birlikte açılabilir; ancak genellikle boşanma kararının kesinleşmesi beklenir. Mal rejiminden doğan alacak talepleri için boşanma kararının kesinleşmesinden itibaren on yıllık zamanaşımı süresi kabul edilmektedir.
Aile konutu olarak kullanılan taşınmaz üzerinde, malik olmayan eş tapu siciline aile konutu şerhi konulmasını isteyebilir. Bu şerh, malik eşin diğer eşin rızası olmadan konutu devretmesini veya konut üzerindeki hakları sınırlamasını engeller (TMK m. 194).
Åžiddet Durumunda Koruma Tedbirleri
Aile içi şiddete uğrayan veya uğrama tehlikesi bulunan kişiler, 6284 sayılı Ailenin Korunması ve Kadına Karşı Şiddetin Önlenmesine Dair Kanun kapsamında koruyucu ve önleyici tedbir talep edebilir. Başvuru kolluk birimlerine, Cumhuriyet başsavcılığına veya aile mahkemesine yapılabilir. Uzaklaştırma, ortak konuttan çıkarma ve yaklaşmama gibi tedbirler, şiddetin uygulandığına dair delil veya belge aranmaksızın gecikmeksizin verilebilir. Acil durumlarda 112 Acil Çağrı Merkezi aranmalıdır.
Yurt Dışında Verilen Boşanma Kararlarının Tanınması
Yabancı bir mahkemede verilen boşanma kararının Türkiye'de hüküm doğurabilmesi için kural olarak Türk mahkemelerinde tanıma veya tenfiz davası açılması gerekir (5718 sayılı MÖHUK m. 50 vd.). Davada kesinleşmiş yabancı mahkeme kararının onaylı örneği ile onaylı tercümesi sunulur. Bunun yanında tarafların birlikte başvurması gibi kanunda öngörülen şartların bulunması hâlinde yabancı boşanma kararlarının nüfus müdürlükleri veya dış temsilcilikler aracılığıyla idari yoldan nüfus kütüğüne tescili de mümkündür (5490 sayılı Kanun m. 27/A).
Boşanma Davalarıyla İlgili Sık Sorulan Sorular
Anlaşmalı boşanma ne kadar sürer?
Evliliğin en az bir yıl sürmüş olması ve protokolün eksiksiz hazırlanması şartıyla, anlaşmalı boşanma davası çoğunlukla tek duruşmada sonuçlanır. Duruşma gününün belirlenmesi mahkemenin iş yüküne bağlıdır. Kararın kesinleşmesi için ayrıca kanun yoluna başvuru süresinin dolması veya tarafların kanun yolundan feragat etmesi gerekir.
Çekişmeli boşanma davası ne kadar sürer?
Süre; dinlenecek tanık sayısına, sosyal inceleme raporu alınıp alınmayacağına, tarafların talep ettiği delillere ve mahkemenin iş yüküne göre değişir. İlk derece yargılamasının ardından istinaf ve temyiz aşamaları da sürece eklenebilir.
Boşanma davası açmak için avukat tutmak zorunlu mu?
Zorunlu değildir; eşler davayı kendileri açıp takip edebilir. Ancak dilekçelerde ileri sürülmeyen vakıaların sonradan ileri sürülmesi kanunen sınırlı olduğundan ve nafaka, tazminat, velayet ile mal paylaşımı gibi konular uzun vadeli sonuçlar doğurduğundan, sürecin başından itibaren hukuki destek alınması yararlıdır.
Boşanma davası açtıktan sonra aynı evde kalmak zorunda mıyım?
Hayır. Boşanma davası açılmasıyla eşlerden her biri, dava süresince ayrı yaşama hakkına sahip olur (TMK m. 197). Hâkim, dava süresince konut, nafaka ve çocukların bakımı gibi konularda geçici önlemler alır.
Velayet kime verilir?
Velayet kararında belirleyici olan, anne veya babanın talebi değil çocuğun üstün yararıdır. Mahkeme; çocuğun yaşı, ihtiyaçları, ebeveynlerin yaşam ve çalışma koşulları ile idrak çağındaki çocuğun kendi görüşünü birlikte değerlendirir.
Nafaka ne zaman başlar ve ödenmezse ne olur?
Tedbir nafakası genellikle dava tarihinden itibaren, yoksulluk ve iştirak nafakası ise boşanma kararının kesinleşmesinden itibaren işlemeye başlar. Ödenmeyen nafaka için icra takibi başlatılabilir; nafaka borcunun ödenmemesi ayrıca İcra ve İflas Kanunu kapsamında şikâyet yoluyla tazyik hapsi yaptırımına konu olabilir.
Bu sayfadaki bilgiler genel bilgilendirme amacı taşır ve hukuki görüş niteliğinde değildir. Her dosyanın kendine özgü koşulları bulunduğundan somut durumunuzun ayrıca değerlendirilmesi gerekir.
